Słownik wiedzy o ikonach

Słownik wiedzy o ikonach

Ikony (obrazy religijne, zwłaszcza w tradycji wschodniego chrześcijaństwa) można podzielić według tematyki oraz stylu / szkoły malarskiej.

Ikony Chrystologiczne (Chrystusa)

Przedstawiają Jezus Chrystus w różnych ujęciach teologicznych:

  • Chrystus Pantokrator – Władca i Sędzia Wszechświata
  • Chrystus Emmanuel – jako młodzieniec
  • Mandylion (Acheiropoietos) – nie ręką ludzką uczyniony wizerunek
  • Chrystus w Majestacie (Deesis – w centrum)
  • Zmartwychwstanie (Anastasis)
  • Przemienienie Pańskie

Ikony Maryjne (Bogurodzicy)

Przedstawiają Maryja w różnych typach ikonograficznych:

  • Hodegetria – Ta, która wskazuje drogę
  • Eleusa (Umilenie) – Matka i Dziecko przytuleni policzkiem
  • Oranta – Maryja z uniesionymi rękami w modlitwie
  • Platytera (Szersza niż niebiosa)
  • Theotokos Tronująca

Ikony Świętych

Przedstawiają pojedynczych świętych lub grupy:

  • Apostołowie (np. Święty Piotr, Święty Paweł)
  • Męczennicy
  • Ojcowie Kościoła
  • Święci wojownicy (np. Święty Jerzy)
  • Święci lokalni (np. Święty Mikołaj)

Ikony świąteczne (ikony wydarzeń)

Przedstawiają sceny z historii zbawienia i kalendarza liturgicznego:

  • Narodzenie Pańskie
  • Chrzest w Jordanie
  • Wjazd do Jerozolimy
  • Ukrzyżowanie
  • Zesłanie Ducha Świętego

Często tworzą zestaw tzw. dwunastu wielkich świąt (Dodekaorton).

Ikony narracyjne

  • Wielopostaciowe kompozycje
  • Cykl życia świętego
  • Sceny apokaliptyczne (np. Sąd Ostateczny)

Ikony bizantyjskie

Związany z Cesarstwo Bizantyjskie i miastem Konstantynopol.
Cechy:

  • Hieratyczność (powaga, bezruch)
  • Złote tło
  • Wydłużone proporcje
  • Symboliczna perspektywa (odwrócona)

Ikony ruskie

Rozwijał się na Rusi Kijowskiej i w Moskwie. Najwybitniejszy twórca: Andriej Rublow (autor słynnej „Trójcy”)

Cechy:

  • Większa miękkość modelunku
  • Więcej liryzmu
  • Subtelniejsza kolorystyka

Ikony greckie (postbizantyjskie)

Kontynuacja tradycji bizantyjskiej po upadku Konstantynopola. Szczególnie rozwinięty na:

  • Góra Athos
  • Krecie (szkoła kreteńska)

Ikony bałkańskie

Rozwijany w Serbii, Bułgarii, Rumunii.

Cechy:

  • Większa ekspresja
  • Intensywne kolory
  • Lokalna ornamentyka

Ikony koptyjskie

Związany z Kościołem egipskim.

Cechy:

  • Duże oczy
  • Prostsze formy
  • Silna symbolika

Styl zachodni (inspirowany ikoną)

W Kościele katolickim po średniowieczu ikona ustąpiła miejsca malarstwu realistycznemu (renesans, barok), ale współcześnie obserwuje się powrót do tradycyjnej techniki ikonopisarskiej.

Ikony na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej (styl rusko-polski)

Powstawały na terenach dzisiejszej:

  • Podkarpacia
  • Lubelszczyzny
  • Małopolski wschodniej
  • Podlasia

Były tworzone przez malarzy prawosławnych i greckokatolickich, ale w obrębie państwa polskiego.

Cechy charakterystyczne:
  • Zachowana bizantyjska kompozycja
  • Silne wpływy sztuki zachodniej (renesans, barok)
  • Jaśniejsza kolorystyka
  • Czasem próby modelunku przestrzennego
  • Elementy stroju i architektury lokalnej
  • To właśnie tu powstał tzw. styl ikon karpackich.